Przeprowadzanie przez płatnika składek kontroli prawidłowości wykorzystywania zwolnień lekarskich od pracy z powodu choroby lub konieczności sprawowania opieki, wynika z przepisu art. 68 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (Dz. U. z 2010 r. nr 77, poz. 512 ze zm.). Obowiązek ten dotyczy płatnika składek – pracodawcy, który zgłasza do ubezpieczenia chorobowego powyżej 20 ubezpieczonych.

Szczegółowy tryb i zasady przeprowadzania kontroli wykorzystywania zwolnień lekarskich od pracy określają przepisy rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 27 lipca 1999 r. w sprawie szczegółowych zasad i trybu kontroli prawidłowości wykorzystywania zwolnień lekarskich od pracy oraz formalnej kontroli zaświadczeń lekarskich (Dz. U. nr 65,poz. 743). Kontroli prawidłowości wykorzystywania zwolnień lekarskich od pracy  podlega każde zwolnienie bez względu na wskazania lekarskie zamieszczone na zaświadczeniu lekarskim na druku ZUS ZLA „chory powinien leżeć" lub „chory może chodzić". Do kontroli prawidłowości wykorzystywania zwolnień lekarskich od pracy z reguły typowane są osoby, które:

korzystają często z krótkotrwałych zwolnień lekarskich od pracy,uzyskują kolejne zaświadczenia lekarskie od pracy od różnych lekarzy,korzystają z kolejnych okresów zasiłkowych,były już pozbawione prawa do wynagrodzenia za czas choroby, zasiłku chorobowego lub opiekuńczego w związku z niewłaściwym wykorzystywaniem zwolnień lekarskich od pracy,składały wcześniej zaświadczenia lekarskie po terminie, co skutkowało obniżeniem zasiłku o 25%.

Pracodawca zlecający przeprowadzenie kontroli wystawia imienne upoważnienie kontrolującemu pracownikowi według wzoru stanowiącego załącznik nr 1 do rozporządzenia z dnia 27 lipca 1999 r. Kontrolę prawidłowości wykorzystywania zwolnień lekarskich od pracy przeprowadza się w:

miejscu pracy lub w miejscu prowadzenia działalności pozarolniczej (w przypadku pracownika, który pracuje również u innego pracodawcy albo prowadzi działalność gospodarczą),miejscu zamieszkania,miejscu czasowego pobytu,innym miejscu, jeżeli z posiadanych informacji wynika, że jest to celowe.

Po stwierdzeniu, że pracownik wykorzystuje zaświadczenie lekarskie od pracy niezgodnie z jego celem lub wykonuje w jego trakcie pracę zarobkową, kontrolujący sporządza protokół kontroli prawidłowości wykorzystywania zwolnień lekarskich według wzoru stanowiącego załącznik nr 2 do rozporządzenia z dnia 27 lipca 1999 r. W protokole opisuje na czym polegało nieprawidłowe wykorzystywanie zwolnienia lekarskiego od pracy lub okoliczności wykonywania pracy zarobkowej. Protokół jest podpisywany przez osoby przeprowadzające kontrolę, a następnie przedkładany jest kontrolowanemu pracownikowi w celu wniesienia przez niego ewentualnych uwag do ustaleń zawartych w protokole. Wpis w protokole pracownik potwierdza podpisem. Sporządzony protokół stanowi podstawę do pozbawienia prawa do zasiłku chorobowego za cały okres objęty kontrolowanym zaświadczeniem lekarskim o niezdolności do pracy wystawionym na druku ZUS ZLA.

Wyjątek od zasady pozbawienia prawa do zasiłku chorobowego za cały okres objęty zaświadczeniem lekarskim od pracy, w trakcie którego stwierdzono wykonywanie pracy zarobkowej, dotyczy zaświadczenia lekarskiego obejmującego okres pobytu w szpitalu i poszpitalny okres niezdolności do pracy. W przypadku, gdy zwolnienie lekarskie wystawione na druku ZUS ZLA, w czasie którego przeprowadzono kontrolę, obejmuje okres pobytu w szpitalu i poszpitalny okres niezdolności do pracy, utrata prawa do zasiłku chorobowego dotyczy tylko okresu niezdolności do pracy po wypisaniu ze szpitala. Stanowisko to zaprezentował Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 4 lipca 2000r. sygn. akt II UKN 634/99 (OSNAPiUS z 2002 r. nr 2, poz. 48). W przypadku, gdy pracodawca po dokonaniu kontroli ma wątpliwości, czy należy uznać że pracownik wykorzystywał zwolnienie lekarskie od pracy niezgodnie z jego celem, może wystąpić o ich rozstrzygnięcie do właściwego oddziału ZUS. W razie sporu z pracownikiem oddział ZUS wydaje decyzję o pozbawieniu prawa do zasiłku lub świadczenia rehabilitacyjnego, która zawiera pouczenie o przysługujących pracownikowi środkach odwoławczych. Od decyzji pracownikowi przysługuje odwołanie do sądu rejonowego-sądu pracy i ubezpieczeń społecznych.